Γεωγραφική γλώσσα στά παιδιά

Γεωγραφική γλώσσα, είναι μια φλεγμονώδης νόσος του βλεννογόνου της γλώσσας, συνήθως στη ραχιαία επιφάνεια. Είναι  ερυθρές περιοχές συνήθως κυκλικού σχήματος με λευκά όρια που αλλάζουν συνεχώς θέση(μεταναστεύουν), σχήμα ή μέγεθος. Είναι μια καλοήθης  διαταραχή που συναντάται σε περίπου 2-3% του συνολικού παιδικού πληθυσμού, πιο συχνά στα κορίτσια. Το όνομα προέρχεται από το χάρτη-όπως είναι η εμφάνιση της γλώσσας, με τις βλάβες να είναι παρόμοιες με νησιά στο πέλαγος. Η αιτία είναι άγνωστη, μπορεί όμως να οφείλεται στo στρες, σε τοπικούς ερεθισμούς ή ακόμη και να σχετίζεται με κληρονομικούς παράγοντες. Παραδόξως, η γεωγραφική  γλώσσα μπορεί να προκαλέσει μια αίσθηση καψίματος στη γλώσσα μετά από λήψη ερεθιστικών τροφών ή ποτών ιδίως αν μαζί με την γεωγραφική γλώσσα συνυπάρχει και η οσχεοειδής γλώσσα.

Ταξινόμηση

Η γεωγραφική  γλώσσα θα μπορούσε να είναι ένα είδος γλωσσίτιδας. Παρουσιάζεται συνήθως μόνο στη ραχιαία πλευρά στα 2/3  των περιπτώσεων και πιο σπάνια στις πλευρικές επιφάνειες της γλώσσας. Ακόμα πιο σπάνια, βλέπουμε μια πανομοιότυπο κατάσταση σε άλλες περιοχές του βλεννογόνου του στόματος όπως στη κοιλιακή επιφάνεια της γλώσσας, στοματικό βλεννογόνο, χειλικό βλεννογόνο, μαλακή υπερώα ή δάπεδο του στόματος, συνήθως  με εμπλοκή και της γλώσσας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, εισάγονται όροι όπως η μεταναστευτική ερυθηματώδης στοματίτιδα, η έκτοπη γεωγραφική γλώσσα, γεωγραφική στοματίτιδα, η μεταναστευτική στοματίτιδα ,αντί γεωγραφική γλώσσα. Εκτός από τις διαφορές στη  θέση και παρουσίαση στην στοματική κοιλότητα και την εξάπλωση στον γενικό πληθυσμό, σε όλες τις άλλες πτυχές όπως κλινική σημασία, συμπτώματα, θεραπεία και ιστοπαθολογική εμφάνιση, αυτές  οι μορφές είναι ταυτόσημες.

Σημεία και συμπτώματα

Η εμφάνιση της γεωγραφικής γλώσσας  διαφέρει από άτομο σε άτομο, σαν παρουσίαση, όπως επίσης διαφέρει ως προς τις αλλαγές σε συνάρτηση με  το χρόνο. Σε υγιή παιδιά, η ραχιαία επιφάνεια της γλώσσας είναι σαν βούρτσα, με μικρές προεξοχές που λέγονται θηλές, δίνοντας στη γλώσσα μια ακανόνιστη επιφανειακή δομή με λευκό-ροζ  χρώμα. Οι  περιοχές της γλώσσας που συμμετέχουν παρουσιάζουν  ατροφία και απουσία των τριχοειδών θηλών έτσι ώστε να φαίνονται  κοκκινωπές  και λείες σε σύγκριση με τις περιοχές που δεν έχουν πληγεί. Οι  περιοχές αυτές είναι καλά οριοθετημένες και περιορίζονται κατά  κανόνα από έπαρμα λευκού, κιτρινωπού η γκρίζου χρώματος . Η βλάβη κατά την γεωγραφική γλώσσα μπορεί να ξεκινήσει σαν ένα λευκό εντύπωμα, πριν αρχίσει η εξαφάνιση των καλύκων. Μερικές φορές υπάρχει μόνο μία βλάβη, αλλά αυτό είναι σπάνιο και συνήθως οι βλάβες μπορεί να ξεκινήσουν  σε διαφορετικές  θέσεις στη γλώσσα, και στη συνέχεια με την πάροδο του χρόνου, να αναπτυχθούν παράλληλα   για να σχηματίσουν τελικά την τυπική εμφάνιση τύπου γεωγραφικού χάρτη. Οι βλάβες είναι δυνατόν να αλλάξουν  μορφή και μέγεθος και να μεταναστεύσουν σε άλλες περιοχές, μέσα σε λίγες ώρες. Η κατάσταση μπορεί να αφορά μόνο ένα μέρος της  γλώσσας, με προτίμηση την κορυφή και τις πλευρές της , ή ολόκληρη την πίσω επιφάνεια σε μια δεδομένη

στιγμή. Αυτή η κατάσταση περνά από περιόδους ύφεσης και υποτροπής. Υποχώρηση του λευκού περιγράμματος θεωρείται η αρχή της περιόδου επούλωσης του βλεννογόνου.

Πέραν από την χαρακτηριστική εμφάνιση  της γλώσσας, κανονικά δεν υπάρχει άλλη συμπτωματολογία, αλλά σε ορισμένες σπάνιες  περιπτώσεις, μπορεί ένα παιδί να νιώσει  πόνο ή κάψιμο με την κατανάλωση ζεστού, ξινού, πικάντικου φαγητού, η άλλων ειδών τροφίμων. Σε αυτή τη περίπτωση περίπτωση  το αίσθημα καύσους , μπορεί να οφείλεται σε άλλες αιτίες όπως η στοματική καντιντίαση.

Αιτίες

Η αιτία είναι άγνωστη. Η γεωγραφική γλώσσα συνήθως δεν προκαλεί κανένα σύμπτωμα, και στις περιπτώσεις όπου υπάρχουν συμπτώματα, μπορεί να οφείλονται σε άλλους παράγοντες.

Κάποιοι θεωρούν ότι ορμονικοί παράγοντες  ίσως έχουν ρόλο στην αιτιολογία διότι είχε αναφερθεί μία περίπτωση γυναίκας που εμφάνισε γεωγραφική γλώσσα μετά από του στόματος λήψη αντισυλληπτικών. Ασθενείς επίσης με γεωγραφική γλώσσα συχνά ισχυρίζονται ότι η κατάστασή τους επιδεινώνεται σε περιόδους ψυχολογικού στρες. Η γεωγραφική γλώσσα παρουσιάζεται σε αυξημένο βαθμό σε οικογένειες και αναφέρεται ότι εδράζεται σε πολλά γονίδια, αν και οι μελέτες δείχνουν ότι μπορεί επίσης να προκληθεί από παρόμοια διατροφή. Υπάρχει κάποια σύνδεση με διάφορα αντιγόνα λευκοκυττάρων, όπως αυξημένη συχνότητα του HLA-DR5, DRw6 και HLA-HLA-Cw6  και μειωμένη συχνότητα εμφάνισης της νόσου σε παρουσία του  HLA-B51.

 Η ανεπάρκεια βιταμίνης Β2 μπορεί να έχει διάφορες επιπτώσεις  στο στόμα, πιθανώς συμπεριλαμβανομένης και της γεωγραφικής γλώσσας, αν και άλλες πηγές ισχυρίζονται ότι η γεωγραφική γλώσσα δεν σχετίζεται με υποσιτισμό. Η σχισμοειδής  γλώσσα συχνά παρουσιάζεται ταυτόχρονα με τη γεωγραφική γλώσσα και ορισμένοι θεωρούν τις σχισμές ώς ένα τελικό στάδιο της γεωγραφικής γλώσσας.

Στο παρελθόν πιστεύετο ότι η γεωγραφική γλώσσα σχετιζόταν  με διαβήτη, δερματίτιδα και ατοπία, όμως αυτό δεν επιβεβαιώνεται από τις σύγχρονες έρευνες. Μερικές μελέτες έχουν δείξει σύνδεση μεταξύ της γεωγραφικής γλώσσας και της ψωρίασης , αν και το 90% των παιδιών που έχουν διαγνωστεί με γεωγραφική γλώσσα δεν παρουσίαζαν ψωρίαση. Και εδώ οι  σύγχρονες ερευνητικές μελέτες δεν υποστηρίζουν τη σύνδεση μεταξύ της ψωρίασης και της γεωγραφικής γλώσσας. Επίσης οι βλάβες ιστολογικά μοιάζουν με αυτές του συνδρόμου Reiter.

Διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται εύκολα από τις χαρακτηριστικές αλλοιώσεις που μεταναστεύουν.Η διαφορική διάγνωση περιλαμβάνει τον στοματικό ερυθρό λειχήνα, την ερυθηματώδη καντιντίαση, τη λευκοπλακία, τον ερυθηματώδη λύκο, τη γλωσσίτιδα και τα εγκαύματα. Η ατροφική γλωσσίτιδα δεν παρουσιάζει μετανάστευση των βλαβών και υπόλευκα σύνορα. Σε σπάνιες περιπτώσεις, μπορεί να είναι απαραίτητες κάποιες εξετάσεις αίματος για να αποκλειστεί η γλωσσίτιδα που οφείλεται σε αναιμία ή άλλες διατροφικές ελλείψεις. Δεδομένου ότι η εμφάνιση και το ιστορικό της νόσου είναι

τόσο εντυπωσιακά, υπάρχει σπάνια ανάγκη για βιοψία. Αν ληφθεί βιοψία, η ιστολογική εμφάνιση είναι πολύ παρόμοια με ψωρίαση.

Θεραπεία

Δεδομένου ότι στις περισσότερες περιπτώσεις δεν υπάρχουν συμπτώματα, ο γιατρός πρέπει μόνο να καθησυχάσει   τον ασθενή και τους γονείς  μιάς και η κατάσταση είναι εντελώς καλοήθης, και αυτή είναι συνήθως η μόνη θεραπεία.

Αν υπάρχουν συμπτώματα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν τοπικά αναισθητικά για προσωρινή ανακούφιση. Αλλα φάρμακα που έχουν χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία των συμπτωμάτων είναι τα  αντιισταμινικά, κορτικοστεροειδή ή αγχολυτικά, αλλά αυτά τα φάρμακα δεν έχουν αξιολογηθεί επίσημα για την αποτελεσματικότητα τους σε αυτή καθεαυτή τη γεωγραφική γλώσσα. Αν επιδεινώνονται τα συμπτώματα με την κατανάλωση κάποιων τροφίμων, τότε αυτά πρέπει να αποφεύγονται.

Πρόγνωση

Οι ασθενείς συχνά αναφέρουν αυτόματη ύφεση των βλαβών με επιστροφή στη φυσιολογική αρχιτεκτονική σε μια περιοχή, ενώ εμφανίζονται άλλες περιοχές βλάβης σε διαφορετικό σημείο. Οι βλάβες με την πάροδο του χρόνου υποστρέφουν και οι ασθενείς είναι περιστασιακά ελεύθεροι συμπτωμάτων.

Επιδημιολογία

Η γεωγραφική γλώσσα είναι μια κοινή ασθένεια, που επηρεάζει 2-3% του παιδικού πληθυσμού, αν και άλλες πηγές αναφέρουν επιπολασμό έως 14%. Είναι μια από τις πιο κοινές ασθένειες της γλώσσας, η οποία εμφανίζεται σε παιδιά. Η κατάσταση αρχίζει συνήθως στην παιδική ηλικία, μερικές φορές σε πιο μεγάλη ηλικία ( 12-20), ενώ άλλοι αναφέρουν ότι η υψηλότερη συχνότητα εμφανίζεται στην ηλικιακή ομάδα άνω των 40 ετών. Τα κορίτσια επηρεάζονται πιο συχνά από ό, τι τα αγόρια, σε αναλογία 2: 1, αν και άλλοι αναφέρουν ότι η κατανομή των δύο φύλων είναι ίση.

Ass Prof Dr med Νίκος Μακρίδης  MD,PhD

Ειδικός Παιδίατρος

Διδάκτωρ πανεπιστημίου Βιέννης-Αυστρίας

Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής,Παιδιατρικής αιματολογίας,Παιδιατρικής ογκολογίας St. George’s University of London Medical School, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

http://drmakrides.blogspot.com.cy

drmakrides@cablenet.com.cy

Προδρομικός επιχείλιος πλακούντας (Plazenta praevia marginalis)

 Διακρίνουμε μεταξύ ενός βαθιά και κοντά στον τράχηλο τοποθετημένο  πλακούντα και εκείνο που κάθεται εντελώς πάνω από το εσωτερικό στόμιο του τραχήλου.

Επιχείλιος είναι  ο πλακούντας που καλύπτει τον τράχηλο αλλά αυτός διαστέλλεται και δεν καλύπτεται πλήρως.

Έχουμε δηλαδή ένα πλακούντα που  κάθεται βαθιά η κοντά στο εσωτερικό στόμιο του τραχήλου, αλλά δεν καλύπτει εντελώς το εσωτερικό στόμιο του τραχήλου, κάτι που θα αντιστοιχούσε σε κλασσικό προδρομικό πλακούντα.

Αυτό μερικές φορές δεν μπορεί να αναγνωριστεί απευθείας στο υπερηχογράφημα καθότι μπορεί  νάναι πολύ οριακά πάνω στα όρια του στομίου.

Αν ακόμα σε αυτή την κατάσταση υπάρχει στρες η συνουσία, μπορεί να δημιουργηθεί αιμορραγία από τα ακρινά αγγεία, και όπως δείχνει η εμπειρία, ένας επιχείλιος προδρομικός πλακούντας σε ένα τόσο πρώιμο στάδιο της εγκυμοσύνης, σιγά-σιγά τις περισσότερες φορές μεγαλώνοντας η μήτρα, τον τραβάει προς τα επάνω ,μακριά από το εσωτερικό του τραχήλου.

Αν η γυναίκα δεν αιμορραγεί, θα πρέπει να παραμένει ήρεμη και να συμμορφώνεται με τις συστάσεις του θεράποντα γιατρού. Το ποιες συστάσεις θα πρέπει να γίνουν όσον αφορά την δουλειά και τη κάθε επιβάρυνση , είναι κάτι εξατομικευμένο και επίσης εξαρτάται από το ιστορικό των όποιων αιμορραγιών προϋπήρξαν.

Ο προδρομικός πλακούντας εμφανίζεται σε περίπου 1 στις 200 εγκυμοσύνες , αλλά μόνο στο 20 τοις εκατό από αυτές τις περιπτώσεις καλύπτει εντελώς το τράχηλο της μήτρας. Σε αυτή την περίπτωση, υπάρχει μόνο μικρή πιθανότητα για αλλαγή της θέσης όσο προχωρά η εγκυμοσύνη.

Η πιθανότητα αιμορραγίας στην ύπαρξη προδρομικού πλακούντα  είναι υψηλός. Η αιτία της αιμορραγίας είναι είτε η αποκόλληση  του πλακούντα, η φλεγμονή του πλακούντα, ή η ρήξη του πλακούντα.

Οι μελέτες δείχνουν ότι μόνο βαθιά εντοπισμένοι πλακούντες, στις περισσότερες περιπτώσεις κινούνται προς τα πάνω με την περαιτέρω πορεία της εγκυμοσύνης. Όταν βρίσκεται εντελώς μπροστά και επικαλύπτει τον τράχηλο της μήτρας, οι  πιθανότητες  να μετακινηθεί  είναι σημαντικά χαμηλότερες. Αυτή η περίπτωση συμβαίνει σε μόνο στο 20 τοις εκατό.

Σε προδρομικό πλακούντα που η διάγνωση γίνεται πριν την  20η εβδομάδα, η πιθανότητα αιμορραγίας κατά τη διάρκεια του τοκετού είναι 2,3 τοις εκατό. Οσο περισσότερο προχωρά  η εγκυμοσύνη και η διάγνωση  προδρομικού πλακούντα, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα.

Επιπλέον, οι πιθανότητες μιας ανοδικής κίνησης του πλακούντα είναι  μεγαλύτερες, όσο πιο μακρυά βρίσκεται από το στόμιο του τραχήλου εσωτερικά.

Ο επιχείλιος πλακούντας δεν είναι ένδειξη διενέργειας καισσαρικής τομής, αλλά πάντα αυτό εξαρτάται από την ακριβή απόσταση από το εσωτερικό στόμιο του τραχήλου, όπως επίσης από το ιστορικό αιμορραγιών όπως και την γενικότερη κλινική εικόνα της εγκύου. Από την άποψη αυτή, όλα θα ξεκαθαρίσουν κατά τις εξετάσεις και κλινική αξιολόγηση κατά την 37^η  εβδομάδα κύησης.

Ass Prof Dr med Νίκος Μακρίδης  MD,PhD

Ειδικός Παιδίατρος

Διδάκτωρ πανεπιστημίου Βιέννης-Αυστρίας

Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής,Παιδιατρικής αιματολογίας,Παιδιατρικής ογκολογίας St. George’s University of London Medical School, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

http://drmakrides.blogspot.com.cy

drmakrides@cablenet.com.cy

9 Μήνες στην μήτρα: Ένα βίντεο που πρέπει να δείτε!

Ενδομυική ένεση

Ηπατοβλάστωμα και άλλοι καρκίνοι του ήπατος στα παιδιά

Το 90% των κακοήθων όγκων (χωρίς μεταστάσεις) αποτελούν δύο τύπους όγκων. Πρώτον, το ηπατοβλάστωμα, επηρεάζει γύρω στό εκατομμύριο παιδιά κάθε χρόνο. Δεύτερον,το  ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα, το οποίο είναι πολύ πιο σπάνιο και εμφανίζεται περισσότερο σε νέους ανθρώπους. Ο καρκίνος μπορεί να συνδέεται με μία υπάρχουσα ηπατική νόσο και συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις, μάλλον στην παιδική ηλικία. Τέλος, υπάρχει ένας τρίτος τύπος του όγκου, που  είναι τό σάρκωμα. Αντιπροσωπεύει το 10% των όγκων του ήπατος και συνήθως πλήττει  πιο μεγάλα παιδιά. Καλοήθεις όγκοι του ήπατος προέρχονται από τα αγγεία (αιμαγγείωμα, αιμαγγειοενδοθηλίωμα), ακολουθούμενα σε συχνότητα από τα μεσεγχυματικά αμαρτώματα, την οζώδη υπερπλασία και το αδένωμα.

Τι είναι ηπατοβλάστωμα;

Ηπατοβλάστωμα είναι ένας  πολύ σπάνιος καρκινικός όγκος που ξεκινά από το συκώτι, ένα από τα μεγαλύτερα όργανα του σώματος. Οι κύριες λειτουργίες του περιλαμβάνουν το φιλτράρισμα και την αποθήκευση αίματος. Το συκώτι αποτελείται από ένα δεξιό και ένα αριστερό λοβό.

Αυτή η ασθένεια πλήττει κυρίως τα παιδιά από τη βρεφική ηλικία ως περίπου την ηλικία των 3 ετών . Κύτταρα του ηπατοβλαστώματος  μπορούν να εξαπλωθούν (με μεταστάσεις) σε άλλες περιοχές του σώματος, αλλά αυτό είναι σπάνιο.

Ανατομία του ήπατος

Το ήπαρ βρίσκεται στο άνω δεξιό τμήμα της κοιλιακής κοιλότητας, κάτω από το διάφραγμα και πάνω από το στομάχι, το δεξιό νεφρό, και τα έντερα. Διαμορφωμένο σαν ένας κώνος, το ήπαρ είναι ένα σκούρο κοκκινωπό,καφέ όργανο που ζυγίζει περίπου τρία κιλά, σε πιο μεγάλη ηλικία.

Εικονογράφηση της ανατομίας του χοληφόρου συστήματος

Το ήπαρ αποτελείται από δύο κύριους λοβούς, οι οποίοι αποτελούνται από χιλιάδες λοβία. Αυτά τα λοβία συνδέονται με μικρούς αγωγούς που συνδέονται με τη σειρά τους  με μεγαλύτερους  αγωγούς για να σχηματίσουν τελικά τον ηπατικό πόρο. Ο πόρος αυτός  μεταφέρει τη χολή που παράγεται από τα κύτταρα του συκωτιού στην χοληδόχο κύστη και το δωδεκαδάκτυλο (το πρώτο τμήμα του λεπτού εντέρου). Το ήπαρ ρυθμίζει τα περισσότερα χημικά στο αίμα, και εκκρίνει ένα προϊόν που ονομάζεται χολή, η οποία βοηθά στην απομάκρυνση των αποβλήτων από το σώμα και ρυθμίζει την παραγωγή των παραγόντων της  πήξης που διατηρούν το σώμα ασφαλές από αιμορραγία όταν τραυματιστούμε.

Τι προκαλεί το ηπατοβλάστωμα;

Αν και η ακριβής αιτία του καρκίνου του ήπατος είναι άγνωστη, υπάρχουν μια σειρά από γενετικές ασθένειες που σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο για την ανάπτυξη ηπατοβλαστώματος, όπως το σύνδρομο Beckwith-Wiedemann, η νόσος του Wilson, η βραδεία δερματική πορφύρα, και η οικογενής αδενωματώδης πολυποδίαση. Άλλες γενετικές ασθένειες που σχετίζονται με τον καρκίνο του ήπατος περιλαμβάνουν διάφορα συγγενή λάθη του μεταβολισμού, όπως η τυροσιναιμία, ασθένειες αποθήκευσης γλυκογόνου, και η ανεπάρκεια α1-αντιθρυψίνης.

Παιδιά που εκτίθενται σε ηπατίτιδα Β ή ηπατίτιδα C  σε νεαρή ηλικία, ή εκείνα που έχουν ατρησία χοληφόρων, βρίσκονται επίσης σε αυξημένο κίνδυνο για την ανάπτυξη ηπατοκυτταρικού καρκινώματος.

Ποια είναι τα συμπτώματα της ηπατοβλαστώματος;

Τα παρακάτω είναι τα πιο κοινά συμπτώματα του ηπατοβλαστώματος. Ωστόσο, κάθε παιδί μπορεί να εμφανίσει διαφορετικά συμπτώματα. Τα συμπτώματα μπορεί να ποικίλουν ανάλογα με το μέγεθος του όγκου και την παρουσία και τη θέση των μεταστάσεων. Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν:

·         Μεγάλη κοιλιακή μάζα, ή πρήξιμο στην κοιλιά

·         Απώλεια βάρους, μειωμένη όρεξη

·         Πρόωρη εφηβεία στα αγόρια

·         Κοιλιακό άλγος

·         Ναυτία και έμετος

·         Ίκτερος (κιτρίνισμα των ματιών και του δέρματος)

·         Πυρετός

·         Κνησμός του δέρματος (Φαγούρα)

·         Διευρυμένες φλέβες στην κοιλιά που μπορεί να δει κανείς μέσα από το δέρμα

Τα συμπτώματα του ηπατοβλαστώματος  μπορεί να μοιάζουν με άλλες ασθένειες ή ιατρικά προβλήματα. Πάντα να συμβουλεύεστε το γιατρό του παιδιού σας για  διάγνωση.

Πώς γίνεται η διάγνωση ηπατοβλαστώματος;

Εκτός από ένα πλήρες ιατρικό ιστορικό και φυσική εξέταση, οι διαγνωστικές διαδικασίες για το ηπατοβλάστωμα μπορεί να περιλαμβάνουν:

·         Βιοψία - ένα δείγμα  ιστού αφαιρείται από τον όγκο και εξετάζεται κάτω από ένα μικροσκόπιο.

·         Γενική εξέταση αίματος (FBC) - μια μέτρηση του μεγέθους, του αριθμού και της ωριμότητας των διαφόρων κυττάρων του αίματος σε ένα συγκεκριμένο όγκο  αίματος.

·         Πρόσθετες εξετάσεις αίματος - μπορεί να περιλαμβάνουν αναλύσεις αίματος, εξετάσεις για την πήξη του αίματος, την αξιολόγηση των λειτουργιών του ήπατος και των νεφρών, καθώς και γενετικές μελέτες.

·         Πολλαπλές μελέτες απεικόνισης, όπως οι εξής:

Ø  Αξονική τομογραφία (επίσης ονομάζεται CT ή CAT scan) - μια διαδικασία διαγνωστικής απεικόνισης που χρησιμοποιεί ένα συνδυασμό των ακτίνων Χ και την τεχνολογία των υπολογιστών για να παράγουν συγχρονικές εικόνες (που συχνά αποκαλούνται φέτες), τόσο οριζοντίως όσο και καθέτως, του σώματος. Μια αξονική τομογραφία δείχνει λεπτομερείς εικόνες από οποιοδήποτε μέρος του σώματος, συμπεριλαμβανομένων των οστών, των μυών, το λίπος και τα όργανα. Η αξονική τομογραφία είναι πιο λεπτομερής από ό, τι γενικά οι απλές ακτινογραφίες.

Ø  Μαγνητική τομογραφία (MRI) – μία  διαγνωστική διαδικασία που χρησιμοποιεί ένα συνδυασμό  μεγάλων μαγνητών, ραδιοσυχνότητες, και έναν υπολογιστή για να παράγει λεπτομερείς εικόνες των οργάνων και των δομών εντός του σώματος.

Ø  Ακτίνες  Χ - μια διαγνωστική μέθοδος η οποία χρησιμοποιεί αόρατη ηλεκτρομαγνητική ενέργεια  για να παράγει εικόνες των εσωτερικών ιστών, οστών και  οργάνων σε φιλμ.

Ø  Υπερηχογράφημα - μια διαγνωστική τεχνική απεικόνισης που χρησιμοποιεί υψηλής συχνότητας ηχητικά κύματα και έναν υπολογιστή για να δημιουργήσει  εικόνες των αιμοφόρων αγγείων, των  ιστών και των οργάνων. Οι υπέρηχοι χρησιμοποιούνται για να δούμε τα εσωτερικά όργανα πως λειτουργούν, καθώς και να αξιολογήσουμε τη ροή του αίματος μέσω των διαφόρων αγγείων.

Ø  Άλφα-εμβρυική πρωτεΐνη (AFP) -τα επίπεδα της AFP στο αίμα μπορεί να χρησιμοποιηθoύν για τη διάγνωση και την παρακολούθηση της ανταπόκρισης στη θεραπεία.

Ποια είναι τα διάφορα στάδια του καρκίνου του ήπατος παιδικής ηλικίας;

Σταδιοποίηση  είναι η διαδικασία προσδιορισμού κατά πόσον ο καρκίνος έχει εξαπλωθεί και, αν ναι, σε ποιο βαθμό. Υπάρχουν διάφορα στάδια της ασθένειας. Πάντα να συμβουλεύεστε το γιατρό του παιδιού σας για πληροφορίες σχετικά με το στάδιο και τι αυτό σημαίνει. Μία μέθοδος σταδιοποίησης του  ηπατοβλαστώματος είναι η ακόλουθη:

·         Στάδιο Ι - συνήθως ένας όγκος μόνο στο ήπαρ που μπορεί να αφαιρεθεί πλήρως με χειρουργική επέμβαση.

·         Στάδιο II - συνήθως ένας όγκος που μπορεί κυρίως να αφαιρεθεί με χειρουργική επέμβαση, αλλά με πολύ μικρές εντοπίσεις του καρκίνου αριστερά στο ήπαρ.

·         Στάδιο III - συνήθως ένας όγκος που δεν μπορεί να αφαιρεθεί πλήρως ή τα καρκινικά κύτταρα βρίσκονται σε κοντινούς λεμφαδένες.

·         Στάδιο IV - καρκίνος που έχει εξαπλωθεί (μετάσταση) σε άλλα μέρη του σώματος.

·         Υποτροπιάζουσα - η ασθένεια έχει επιστρέψει αφού έχει υποστεί επεξεργασία. Μπορεί να επανέλθει στο ήπαρ ή σε άλλο μέρος του σώματος.

Η θεραπεία για ηπατοβλαστώματος

Ειδική αγωγή για το ηπατοβλάστωμα θα καθοριστεί από το γιατρό του παιδιού σας με βάση:

·         Την ηλικία του παιδιού

·          Τη γενική κατάσταση της υγείας του και το ιατρικό ιστορικό

·         Έκταση της νόσου

·         Την ανοχή του παιδιού σας σε συγκεκριμένα φάρμακα, τις διαδικασίες και τις θεραπείες

Οι προσδοκίες για την πορεία της νόσου

Η θεραπεία για ηπατοβλαστώματος γενικά αποσκοπεί στην εκτομή (αφαίρεση) τόσο του όγκου όσο είναι δυνατόν, διατηρώντας παράλληλα επαρκή ηπατική λειτουργία. Ο ηπατικός ιστός μπορεί να αναγεννηθεί, όταν αφαιρεθεί.

Άλλες μορφές θεραπείας μπορεί να περιλαμβάνουν (μόνα ή σε συνδυασμό):

·         Χειρουργική επέμβαση (για την αφαίρεση του όγκου και μέρος ή το σύνολο του ήπατος)

·         Χημειοθεραπεία

·         Μεταμόσχευση ήπατος

·         Ακτινοθεραπεία

Μακροπρόθεσμες προοπτικές για ένα παιδί με ηπατοβλάστωμα

Η πρόγνωση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από

·         Την  έκταση της νόσου

·         Το μέγεθος και η θέση του όγκου

·         Παρουσία ή απουσία μετάστασης

·         Ανταπόκριση του όγκου στη θεραπεία

·         Την ηλικία και τη γενική υγεία του παιδιού

·         Η ανοχή του παιδιού σε συγκεκριμένα φάρμακα, τις διαδικασίες ή τις θεραπείες

Νέες εξελίξεις στη θεραπεία

Όπως με κάθε καρκίνο, η  πρόγνωση και η μακροπρόθεσμη επιβίωση μπορεί να ποικίλει σημαντικά από παιδί σε παιδί. Η άμεση ιατρική φροντίδα και η επιθετική θεραπεία είναι σημαντικές για την καλύτερη πρόγνωση. Συνεχής παρακολούθηση και φροντίδα είναι απαραίτητη για ένα παιδί που διαγνώστηκε με ηπατοβλάστωμα. Νέες μέθοδοι συνεχώς ανακαλύπτονται για να βελτιώσουμε τη θεραπεία και να μειώσουμε  τις παρενέργειες.

Ass Prof Dr med Νίκος Μακρίδης  MD,PhD

Ειδικός Παιδίατρος

Διδάκτωρ πανεπιστημίου Βιέννης-Αυστρίας

Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής,Παιδιατρικής αιματολογίας,Παιδιατρικής ογκολογίας St. George’s University of London Medical School, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

http://drmakrides.blogspot.com.cy

drmakrides@cablenet.com.cy

Εποχιακές αλλεργίες στα παιδιά

Αλλεργική ρινίτιδα (αλλεργία από τη γύρη , εποχιακή αλλεργική ρινίτιδα)

Η αλλεργική ρινίτιδα όπως και το αλλεργικό άσθμα, και  άλλες μορφές αλλεργίας ή εκζέματα ,ανήκουν στην οικογένεια  των ατοπικών νόσων.

Η αλλεργική ρινίτιδα είναι μια αλλεργική πάθηση, η οποία οφείλεται σε υπερευαισθησία στα πρωτεϊνικά συστατικά ορισμένων ειδών γύρης. Κατά τη διάρκεια της άνοιξης ,λόγω της άνθησης των δέντρων και των φυτών, η γύρη κυκλοφορεί στον αέρα σε μεγάλες ποσότητες και προκαλεί στούς βλεννογόνους του αναπνευστικού συστήματος, τη μύτη και τα μάτια μια αλλεργική αντίδραση.

 Η εποχιακή αλλεργική ρινίτιδα ή ρινοπάθεια από τη γύρη, είναι μια ευρέως διαδεδομένη ασθένεια. Στην Κύπρο είναι πιθανό σε περισσότερο από 15 % του πληθυσμού ναπάσχει από αλλεργική ρινίτιδα. Κατά κανόνα, αλλεργική ρινίτιδα αναπτύσσεται στην παιδική ηλικία ή στην εφηβεία, αλλά όλο και πιο συχνά ,μια αυθόρμητη πρώτη εμφάνιση παρατηρείται και στην ενήλικη ζωή.

Τι προκαλεί την αλλεργική ρινίτιδα;

Η αλλεργική ρινίτιδα, όπως και το αλλεργικό άσθμα και άλλες μορφές αλλεργίας ή έκζεμα, ακόμα και η νευροδερματίτιδα, ανήκουν  στην ομάδα των ατοπικών νόσων. Αιτία της αλλεργικής ρινίτιδας είναι η τάση υπερευαισθησίας  σε ορισμένες ουσίες που υπάρχουν στο περιβάλλον. Αυτή η κατάσταση μπορεί να είναι κληρονομική.

Κατά την πρώτη επαφή με γύρη (αλλεργιογόνο), το ανοσοποιητικό σύστημα μαθαίνει την ξένη ουσία- πρωτεΐνη, ενώ  το  αλλεργικό άτομο ευαισθητοποιείται, και το ανοσοποιητικό σύστημα αρχίζει να αντιδρά εναντίον συστατικών της γύρης. Αναπτύσσει ένα διαφορετικό τρόπο  απόκρισης στο αλλεργιογόνο. Έτσι σε μια νέα επαφή με την ίδια ουσία/αλλεργιογόνο απελευθερώνονται ενδογενείς ουσίες όπως η ισταμίνη που προκαλούν τα συμπτώματα της αλλεργικής ρινίτιδας ή / και επιπεφυκίτιδας (ερεθισμός και τσούξιμο των ματιών )

Ποια συμπτώματα εμφανίζονται, και πότε;

Η ίδια η αλλεργική αντίδραση οφείλεται σε αλλεργιογόνα, τα οποία συνδέονται με ειδικά αντισώματα στον ιστό και στο αίμα. Αυτή η επαφή οδηγεί στην απελευθέρωση των ουσιών που μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή. Στην περίπτωση του αλλεργικού βήχα/ρινίτιδας, η ισταμίνη είναι η πιο σημαντική από αυτές τις ουσίες, που προκαλεί  τα τυπικά συμπτώματα.

Ως μέρος της εποχικής αλλεργικής ρινίτιδας μπορεί να συμβούν, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα συμπτώματα:

·         Φτάρνισμα  με ισχυρή ρινική καταρροή (τρέχει η μυτούλα )

·         Βουλωμένη μύτη

·         Επιπεφυκίτιδα,  με ερυθισμό φαγούρα και δακρύρροια στα μάτια

·         Φαγούρα των βλεννογόνων

·         Βήχας, βρογχίτιδα

·         Κρίσεις άσθματος

Λόγω  της ανθοφορίας διαφόρων φυτών κατά την διάρκεια όλου του έτους,και τη παραγωγή από αυτά τα φυτά διαφόρων ειδών γύρης,είναι και τα συμπτώματα εξαρτώμενα από τη κάθε εποχή.

·         Ανοιξιάτικη αλλεργική ρινίτιδα-γύρη από τα δέντρα, για παράδειγμα, ελιά,αχλαδιά, αμυγδαλιά, καστανιά

·         Καλοκαιρινή  αλλεργική ρινίτιδα- Χόρτα / γρασίδι,γύρη δημητριακών

·         Φθινοπωρινή αλλεργική ρινίτιδα -Βότανα, αγριόχορτα

·         Ολόχρονα - Εκτός από την αλλεργική ρινίτιδα μιας  εποχής υπάρχει  επίσης αλλεργική ρινίτιδα, η οποία προκαλείται από άλλες ουσίες, και μπορεί να συμβεί όλο το χρόνο . Υπεύθυνα για αυτό είναι τα ακάρεα της οικιακής σκόνης και ορισμένα είδη μούχλας (σπόρια της μούχλας).

Μαζί με την εποχιακή αλλεργία μπορούν επίσης  να δημιουργηθούν οι λεγόμενες διασταυρούμενες αλλεργίες σε άλλες ουσίες. Εδώ, πρωτεΐνες που είναι  παρόμοιες  με τα αλλεργιογόνα, και περιέχονται σε άλλους φυτικούς ιστούς (για παράδειγμα, τρόφιμα) προκαλούν επίσης αλλεργικές αντιδράσεις. Για παράδειγμα ,άτομα αλλεργικά στην γύρη της αχλαδιάς  μπορούν να παρουσιάσουν αλλεργία σε πυρηνόκαρπα φρούτα (κυρίως μήλα) και στα καρύδια. Επίσης κάποιοι πάσχοντες μπορεί να μην ανέχονται το σέλινο και τα μπαχαρικά .

Καθώς η νόσος εξελίσσεται, μπορεί να αλλάξει ‘’επίπεδο’’. Αυτό σημαίνει ότι η ασθένεια - που είναι συνήθως στο "ανώτερο επίπεδο" (στα μάτια και μύτη ) αρχίζει  να εξαπλώνεται στους πνεύμονες. Αυτό οδηγεί σε αλλεργικό άσθμα. Αλλεργική ρινίτιδα θα πρέπει πάντα να διαγιγνώσκεται  και να αντιμετωπίζεται από τον παιδίατρο. Εάν η νόσος εντοπίζεται νωρίς και  αντιμετωπίζεται, η ανάπτυξη του αλλεργικού άσθματος μπορεί συνήθως να προληφθεί.

Πώς ο γιατρός  κάνει τη διάγνωση;

Ιστορικό

Συχνά αρκεί ο ασθενής να πει πότε, πού και πώς παρουσιάζεται η δυσφορία. Για παράδειγμα, ένας έμπειρος γιατρός μπορεί να αναγνωρίσει  από την εποχή κατά την οποία παρουσιάζεται η  ρινίτιδα τακτικά, ποια είναι τά πιθανά αίτια που την προκαλούν.

Κρατώντας ένα ημερολόγιο αλλεργίας - να καταγράφονται όλα τα  σχετικά όπως, η σοβαρότητα και τη διάρκεια των συμπτωμάτων, η διατροφή, οι δραστηριότητες και περιβαλλοντικοί παράγοντες . Αυτό μπορεί να προσφέρει πολύτιμη καθοδήγηση στο γιατρό. Συγκρίνοντας τα διάφορα  αρχεία, μπορεί πιθανόν  να προσδιοριστεί το αλλεργιογόνο, αν είναι δυνατόν.

Επιπλέον, με τη χρήση ενός τεστ αλλεργίας η διάγνωση και η σοβαρότητα της νόσου μπορεί να εκτιμηθεί. Ένα τεστ αλλεργίας αποτελείται συνήθως από ένα  δερματικό- και ένα  εργαστηριακό τέστ.

Δερματικό τέστ,Prick test

Πρώτα πρέπει να γίνει το δερματικό τέστ αλλεργίας . Στην περίπτωση αυτή, μια ποικιλία απο δοκιμαστικές  ουσίες  που περιέχουν δυνητικά αλλεργιογόνα, στάζονται στο δέρμα. Στη συνέχεια, το ανώτερο στρώμα του δέρματος  γδέρνεται. Αυτή η διαδικασία είναι σχεδόν ανώδυνη. Με μια θετική αντίδραση  (= αλλεργία) αναπτύσσεται στο δέρμα  μέσα σε δέκα έως 15 λεπτά,ένας πομφός που φαγουρίζει. Σε μερικές περιπτώσεις είναι αναγκαίες περισσότερες συνεδρίες δερματικών δοκιμών.

Εξέταση αίματος

Οι αλλεργίες είναι μια αντίδραση του συνόλου του ανοσοποιητικού συστήματος. Τα αντισώματα που παράγονται μπορούν έτσι να ανιχνευθούν σε ένα δείγμα αίματος. Αυτό το τέστ ,είναι ωστόσο, περίπλοκο και δαπανηρό. Ως εκ τούτου, ανιχνεύονται στοχευμένα, μόνο συγκεκριμένα αντισώματα έναντι κάποιων αλλεργιογόνων, τα οποία είναι πιθανόν να ευθύνονται βάση του ιστορικού,αλλά και του προηγηθέντος δερματικού τεστ.

Τέστ πνευμονικής λειτουργίας

Εάν υπάρχει υποψία άσθματος , καθορίζεται από το τέστ λειτουργίας των πνευμόνων κατά πόσον έχουμε στένωση των βρόγχων. Η δοκιμή λειτουργίας των πνευμόνων μπορεί να πραγματοποιηθεί ως "δοκιμασία πρόκλησης". Αυτό επιτρέπει για παράδειγμα να ελέγξουμε αν η λειτουργία των πνευμόνων επιδεινώνεται μετά από εισπνοή ενός αλλεργιογόνου.

 Επίσης μέσω μιάς  ρινικής πρόκλησης , μπορεί επίσης να ελεγχθεί  η αντίδραση του ρινικού βλεννογόνου σε κάποιο αλλεργιογόνο.

Ποιες θεραπευτικές επιλογές υπάρχουν;

Αποφυγή αλλεργιογόνου

Η θεραπεία της αλλεργίας πρέπει να είναι ανάλογη της βαρύτητας των συμπτωμάτων. Η απλούστερη μορφή θεραπείας είναι η αποφυγή του αλλεργιογόνου. Αυτό φυσικά στην περίπτωση αλλεργίας στη γύρη είναι πολύ δύσκολο,όμως μια προσπάθεια αξίζει τον κόπο.Σε αυτές τις περιπτώσεις  είναι χρήσιμη μια φαρμακευτική αγωγή.

Αντιισταμινικά, αντιαλλεργικοί παράγοντες, κορτιζόνη

Για τοπική θεραπεία των αλλεργιών,υπάρχουν διάφορα φαρμακευτικά σκευάσματα όπως  οφθαλμικές σταγόνες, ρινικά σπρέι ή κρέμες. Σε γενικές γραμμές, αυτά περιέχουν αντιισταμινικά ή κορτικοστεροειδή, προκειμένου να βελτιώσουν  την αλλεργική φλεγμονή.

Τα μέτρα αυτά συνήθως συνδυάζονται με άλλα από του στόματος φάρμακα, τα λεγόμενα αντι-αλλεργικά. Αυτά περιέχουν αντιισταμινικές  δραστικές ουσίες και λειτουργούν  καλά για ήπιες έως μέτριες αλλεργίες και δεν παρουσιάζουν συνήθως παρενέργειες, πλήν ίσως μιάς υπνηλίας. Αποσυμφορητικές  ρινικές σταγόνες, όπως αυτές που χρησιμοποιούνται στο κρυολόγημα,δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται από αλλεργικά άτομα πάνω από δέκα μέρες,μιάς  και δημιουργείται εξάρτηση,έστω κι αν είναι σύντομο το χρονικό διάστημα.

Απευαισθητοποίηση

Στην περίπτωση της απευαισθητοποίησης  δεν αντιμετωπίζονται  μόνο τα συμπτώματα, είναι η αιτιολογική παρέμβαση σε αυτές τις ανοσολογικές διεργασίες, που είναι υπεύθυνες για την ανάπτυξη της αλλεργίας. Η ιδέα  είναι να φορτώσει κανείς το σώμα με αυξανόμενες σταδιακά ,ποσότητες της αλλεργικής ουσίας. Αυτό γίνεται για να αναπτύξει ο ασθενής ανοχή προς το αλλεργιογόνο.

Η απευαισθητοποίηση μπορεί να γίνει με  δύο τρόπους:

·         Ειδική ενέσιμη ανοσοθεραπεία

Εδώ το αλλεργιογόνο ενίεται σε  αυξανόμενη δόση κάτω από το δέρμα στο πίσω μέρος του άνω βραχίονα.

·         Εμβόλιο από του στόματος, υπογλώσσια ανοσοθεραπεία

Ένα διάλυμα  ή μια διαλυτή ταμπλέτα λαμβάνεται  τακτικά (συνήθως καθημερινά) από το στόμα. Αυτή η μέθοδος δεν έχει ακόμα αποδειχθεί επιστημονικά, αλλά έχει μια δράση κυρίως έναντι της αλλεργίας από τη γύρη.

Η απευαισθητοποίηση δεν είναι μια αποκλειστική θεραπεία, πρέπει ως εκ τούτου, εάν είναι απαραίτητο,να δίνονται  άλλα αντιαλλεργικά φάρμακα . Η απευαισθητοποίηση διαρκεί αρκετά χρόνια όσπου να ολοκληρωθεί. Ετήσιοι  ελέγχοι με τεστ αλλεργίας στο δέρμα, παρακολούθηση και  τεκμηρίωση των συμπτωμάτων ελέγχουν την επιτυχία της απευαισθητοποίησης.

Τι μπορούμε να κάνουμε από μόνοι σας;

Δυστυχώς βοηθά σε ορισμένες περιπτώσεις μόνο η απόδραση από τη γύρη. Χρησιμοποιώντας ένα ημερολόγιο η μελετώντας τα είδη της γύρης που μας ενοχλούν καθώς και τις περιοχές που παρουσιάζονται, μπορούμε να τα αποφύγουμε όσο είναι δυνατόν. Τις ηλιόλουστες μέρες  που φυσά, ίσως να πρέπει  να αποφεύγουμε την  παραμονή σε εξωτερικούς χώρους, ειδικά σε λιβάδια και χωράφια.

Θα πρέπει επίσης να πλένουμε καθημερινά τα μαλλιά μας και τα ρούχα μας,διότι μπορεί να παραμένει εκεί μια ποσότητα γύρης,και σίγουρα να μην τα αφήνουμε στο υπνοδωμάτιο. Τη νύχτα είναι σκόπιμο να κοιμόμαστε  με τα παράθυρα κλειστά. Εάν σχεδιάζουμε διακοπές,θάταν καλό να τις προγραμματίσουμε την περίοδο της ανθοφορίας . Για τους ανθρώπους που είναι αλλεργικοί στη γύρη είναι ιδιαίτερα κατάλληλοι προορισμοί στη θάλασσα ή στο βουνό.

Ass Prof Dr med Νίκος Μακρίδης  MD,PhD

Ειδικός Παιδίατρος

Διδάκτωρ πανεπιστημίου Βιέννης-Αυστρίας

Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής,Παιδιατρικής αιματολογίας,Παιδιατρικής ογκολογίας St. George’s University of London Medical School, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

http://drmakrides.blogspot.com.cy

drmakrides@cablenet.com.cy

Υγιής ύπνος στα παιδιά - Οι 10+1 χρυσοί κανόνες

Τα παιδιά κοιμούνται περισσότερο από τους ενήλικες. Ένα καλό στρώμα, ένα ασφαλές κρεβατάκι και /ή υπνόσακος είναι αποφασιστικής  σημασίας για το γλυκό και υγιή ύπνο κάθε μωρού.

Την πρώτη βδομάδα της ζωής του, ένα μωρό ξοδεύει έως και 80% της ημέρας στον ύπνο και ακόμη και στην ηλικία του ενός έτους, κοιμάται κατά μέσο όρο μέχρι και 14 ώρες. Μεγαλώνοντας οι ώρες που κοιμούνται τα παιδιά λιγοστεύουν, αλλά σίγουρα ο ύπνος εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες οι οποίοι συμβάλουν στη σωστή ανάπτυξή τους.

Ο υγιής ύπνος είναι πολύ σημαντικός προκειμένου να αναπαύεται το παιδί και να μπορεί να είναι έτοιμο  για τις πολλές νέες εντυπώσεις, εμπειρίες αλλά και προκλήσεις που έχει να αντιμετωπίσει σε αυτόν τον κόσμο.

Χρυσοί κανόνες

1.       Σταθερή ώρα βραδινού ύπνου, ξυπνήματος, μεσημεριανού ύπνου

2.       Ρυθμισμένη καθημερινή ρουτίνα με τακτικές ώρες φαγητού

3.       Αρκετή κίνηση  την ημέρα και διανοητική άσκηση με δημιουργικό παιχνίδι

4.       Ηρεμία τουλάχιστον για  μία ώρα πριν να πάει για ύπνο

5.       Όχι  τηλεόραση, παιγνίδια στον υπολογιστή ή παιγνίδια με μουσικά βιβλία πριν το κρεβάτι

6.       Για τουλάχιστον μία ώρα πριν από τον ύπνο να τρώνε μόνο ελαφρύ φαγητό

7.       Η κρεβατοκάμαρα των παιδιών να είναι δροσερή, φρέσκα και σκοτεινή

8.       Το κρεβάτι του παιδιού να μην χρησιμοποιείται κατά τη διάρκεια της μέρας για παιχνίδι

9.       Κάνετε ένα τελετουργικό πριν τον ύπνο του για έως 30 λεπτά  π.χ. εναλλάξ με τη μαμά και τον μπαμπά να ξεφυλλίζουν ή να διαβάζουν ένα βιβλίο

10.   Μην αφήνετε έντονο φως  τη νύχτα. Αν το παιδί φοβάται το σκοτάδι, μπορείτε  να αφήσετε  ένα απαλό, χαμηλό φως

11.   Μην χρησιμοποιείτε τον ύπνο ως τιμωρία, ο ύπνος είναι κάτι θετικό.

Έτσι τα παιδιά μας θα κοιμούνται και θα ονειρεύονται γλυκά και φυσικά θα μεγαλώνουν σωστά !!!!

Ass Prof Dr med Νίκος Μακρίδης  MD,PhD

Ειδικός Παιδίατρος

Διδάκτωρ πανεπιστημίου Βιέννης-Αυστρίας

Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής,Παιδιατρικής αιματολογίας,Παιδιατρικής ογκολογίας St. George’s University of London Medical School, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

http://drmakrides.blogspot.com.cy

drmakrides@cablenet.com.cy